Çfarë do të mësojmë?
Shkruaj emrin tënd. Ai do të shfaqet te rezultatet dhe në certifikatë.
Fillo nga Tema 1 →Përparimi im
Një mësim shënohet i kryer kur i përgjigjesh të gjitha pyetjeve të kuizit të tij.
Ky libër digjital përmban të gjithë programin e Klasës V: pesë tema dhe 72 orë mësimore. Lexo me kujdes, shiko ilustrimet dhe zgjidh aktivitetet. Pas çdo aktiviteti do të shohësh menjëherë nëse je përgjigjur saktë.
⏱Harta e 72 orëve mësimore
Kliko numrin e orës për të hapur mësimin përkatës.
?Për çfarë bëhet fjalë?
Çdo ditë përdorim dhjetëra gjëra që i ka krijuar njeriu: furçën e dhëmbëve, frigoriferin, autobusin, telefonin. Në këtë temë zbulojmë si lindi teknika, kush punon me të, si punojmë të sigurt në kabinet dhe si i përdorim pajisjet pa rrezik.
Ngrohja: Cilat pajisje teknike i ke përdorur sot që nga mëngjesi?
✓Në fund të temës do të di:
- Shpjegoj çfarë janë teknika dhe teknologjia dhe si e ndryshuan jetën.
- Njoh fushat e punës dhe disa profesione në secilën.
- Punoj në kabinet sipas rregullave dhe di shenjat e sigurisë.
- Përdor pajisjet në shtëpi dhe në shkollë saktë dhe në mënyrë të sigurt.
≡Mësimet e kësaj teme
?Për çfarë bëhet fjalë?
Rruga është vend ku takohen këmbësorë, biçiklistë dhe automjete. Në këtë temë mësojmë historinë e transportit, profesionet në të, shenjat dhe rregullat e trafikut, si dhe si e mbrojmë veten si këmbësorë, biçiklistë dhe pasagjerë.
Ngrohja: Si vjen zakonisht në shkollë?
✓Në fund të temës do të di:
- Klasifikoj llojet e transportit dhe mjetet sipas qëllimit.
- Njoh profesionet në transport dhe teknologjinë moderne në të.
- Kuptoj semaforët, shenjat dhe vijat në rrugë.
- Sillem i sigurt si këmbësor, biçiklist dhe pasagjer dhe përdor pajisjet mbrojtëse.
≡Mësimet e kësaj teme
?Për çfarë bëhet fjalë?
Para se të bëhet një send, ai vizatohet me saktësi. Në këtë temë mësojmë veglat dhe gjuhën e vizatimit teknik: vijat, këndet, kuotat dhe shkallën. Pastaj kalojmë në kompjuter: si bartim fotot, si i përpunojmë dhe si krijojmë një dokument me tekst e foto.
Ngrohja: Ku ke parë ndonjëherë një vizatim teknik ose një plan?
✓Në fund të temës do të di:
- Përdor saktë lapsin, vizoren, trekëndëshat dhe kompasin.
- Vizatoj vija paralele, pingule dhe kënde.
- Lexoj dhe bëj një vizatim teknik me kuota dhe shkallë.
- Bartim të dhëna, përpunoj një foto dhe krijoj një dokument me tekst e foto.
≡Mësimet e kësaj teme
?Për çfarë bëhet fjalë?
Çdo produkt fillon nga një burim natyror: pema, toka, uji, kafshët ose energjia e diellit. Në këtë temë mësojmë si i kursejmë burimet, si i riciklojmë mbeturinat, cilat janë vetitë e materialeve, si bëhen druri, letra, tekstili e lëkura, dhe me veglat e kabinetit bëjmë modelet tona të para.
Ngrohja: Nga çfarë materialesh janë bërë sendet në klasën tënde?
✓Në fund të temës do të di:
- Dalloj burimet e energjisë dhe kursej energji.
- Ndaj mbeturinat për riciklim.
- Lidh vetitë e materialeve me përdorimin e tyre.
- Pres, bashkoj dhe mbroj letrën, tekstilin, lëkurën dhe drurin, dhe bëj modele të thjeshta.
≡Mësimet e kësaj teme
?Për çfarë bëhet fjalë?
Kjo është tema e projektit. Në ekip zgjidhni një ide, e vizatoni, zgjidhni materialet dhe veglat, e ndërtoni hap pas hapi dhe në fund e prezantoni para klasës. Këtu përdorni gjithçka që mësuat gjatë vitit.
Ngrohja: Çfarë do të doje të ndërtoje?
✓Në fund të temës do të di:
- Bëj në ekip një model me letër, dru, tekstil ose lëkurë.
- Marr një rol dhe respektoj shokët.
- Mbaj ditarin e projektit.
- Prezantoj punën dhe jap mendim me respekt për punën e të tjerëve.
≡Mësimet e kësaj teme
Fjalori dhe kërkimi
⌕Kërko në libër
▣Kartat e fjalëve
Shiko fjalën, mendo kuptimin, pastaj kliko kartën për ta kthyer.
≡Të gjitha fjalët
Rezultatet e mia
Këtu shihen rezultatet e kuizeve që ke zgjidhur. Mund t’i kopjosh dhe t’ia dërgosh mësimdhënësit në mesazh ose në ditarin online.
| Mësimi | Kuizi | Pikët |
|---|
✎Shënimet e mia
Ende nuk ke shkruar shënime.
Fshi të gjitha të dhënat në këtë pajisje
Kjo fshin emrin, përgjigjet dhe shënimet nga kjo pajisje. Nuk mund të kthehen.
Testi përfundimtar
20 pyetje nga të pesë temat. Kur t’i përgjigjesh të gjithave, merr certifikatën tënde.
Teknika, teknologjia dhe puna e njeriut
Në këtë mësim do të mësosh:
- çfarë janë teknika, teknologjia dhe inxhinieria;
- si e kanë ndryshuar shpikjet jetën e njerëzve;
- cilat janë fushat kryesore të punës dhe profesionet në to.
1Pse njeriu krijoi teknikën?
Që në kohët më të hershme njeriu ka kërkuar mënyra për ta bërë punën më të lehtë, më të shpejtë dhe më të sigurt. Fillimisht përdori gurin dhe drurin si vegla. Më vonë krijoi rrotën, plugun, makinat dhe, në kohën tonë, kompjuterin dhe robotët.
Çdo gjë që njeriu e ka krijuar për të lehtësuar punën dhe jetën quhet teknikë.
2Disa shpikje që ndryshuan botën
Shiko si është zhvilluar teknika me kalimin e kohës. Çdo shpikje e re ka ndihmuar njerëzit të punojnë, të udhëtojnë dhe të komunikojnë më mirë.
3Fushat e punës dhe profesionet
Njerëzit punojnë në fusha të ndryshme. Në secilën fushë përdoren mjete dhe pajisje teknike të veçanta. Ja disa nga fushat kryesore:
Aktiviteti: Rendit shpikjet sipas kohës
Aktiviteti: Lidh profesionin me fushën
Detyrë shtëpie
Pyet prindërit ose të afërmit: çfarë pune bëjnë dhe cilat mjete ose pajisje teknike përdorin në punë? Shkruaj në fletore të paktën tri mjete për secilin profesion.
Testi inicial
Ky test tregon se çfarë di tashmë nga klasat e mëparshme. Nuk është për notë. Përgjigju me qetësi, një pyetje pas tjetrës. Në fund do ta shohësh rezultatin tënd.
Kabineti i teknikës: rregullat dhe siguria
Në këtë mësim do të mësosh:
- si sillemi dhe si punojmë në kabinetin e teknikës;
- si e organizojmë vendin tonë të punës;
- cilat masa sigurie i zbatojmë që të mos lëndohemi.
1Rregullat e sjelljes në kabinet
Kabineti i teknikës është një klasë e veçantë. Në të ka mjete, materiale dhe pajisje që duhen përdorur me kujdes. Prandaj këtu vlejnë disa rregulla që i respektojmë të gjithë:
- Hyj në kabinet me rregull, pa vrapuar dhe pa shtyrë shokët.
- Mos i prek mjetet dhe pajisjet pa lejen e mësimdhënësit.
- Dëgjo me vëmendje udhëzimet para se të fillosh punën.
- Çdo mjet përdore vetëm për punën për të cilën është bërë.
- Nëse diçka prishet ose lëndohesh, njofto menjëherë mësimdhënësin.
- Në fund të orës pastro vendin e punës dhe kthe mjetet në vendin e tyre.
2Si e organizojmë vendin e punës?
Një vend pune i rregullt na ndihmon të punojmë më shpejt dhe më të sigurt. Shiko tavolinën nga lart:
3Masat e sigurisë në punë
Edhe mjetet e thjeshta, si gërshërët ose ngjitësi, mund të jenë të rrezikshme nëse përdoren pa kujdes. Kujto këto masa:
- Gërshërët dhe mjetet e mprehta ia jep shokut duke i mbajtur nga maja, me dorezën nga ai.
- Kur pret, gjithmonë pret larg trupit dhe larg dorës tjetër.
- Ngjitësin dhe ngjyrat i përdor në klasë të ajrosur dhe pas punës i lan duart.
- Prizat dhe pajisjet elektrike nuk i prek kurrë me duar të lagura.
- Kur mësimdhënësi kërkon, vendos syze ose doreza mbrojtëse.
- Kutia e ndihmës së parë duhet të jetë gjithmonë në kabinet.
Në kabinete dhe në vende pune shpesh shohim shenja sigurie. Ngjyra dhe forma tregojnë kuptimin e tyre:
Aktiviteti: Lejohet apo nuk lejohet?
Detyrë: Rregullorja e klasës sonë
Në grupe prej katër nxënësish, bëni një poster me pesë rregullat më të rëndësishme të kabinetit. Vizatoni edhe një shenjë sigurie që përshtatet me secilin rregull. Posterin do ta vendosim në mur.
Pajisjet teknike dhe TIK në shtëpi dhe në punë
Në këtë mësim do të mësosh:
- cilat janë pajisjet teknike dhe pajisjet TIK që përdorim çdo ditë;
- si i përdorim ato saktë dhe në mënyrë të sigurt;
- si kursejmë energji dhe si e mbrojmë shëndetin tonë.
1Pajisjet rreth nesh
Në shtëpi, në shkollë dhe në punë përdorim shumë pajisje. Disa na ndihmojnë në punët e shtëpisë, ndërsa të tjerat na shërbejnë për të mësuar, për të komunikuar dhe për të ruajtur informacione.
2Përdorimi i saktë dhe i sigurt
Aktiviteti: Pajisje shtëpiake apo pajisje TIK?
Aktiviteti: Detektivi i energjisë
Detyrë: Pajisjet në shtëpinë time
Bëj në fletore një tabelë me dy kolona: Pajisja dhe Si e përdor në mënyrë të sigurt. Shkruaj të paktën pesë pajisje nga shtëpia jote dhe një rregull sigurie për secilën.
Përsëritje dhe vetëkontroll
AFjalorth i temës
BSi më shkoi kjo temë?
Shkruaj me fjalët e tua: çfarë mësove të re, çfarë të pëlqeu më shumë dhe çfarë të duket ende e vështirë.
Projekt i vogël: Harta e profesioneve të lagjes sime
Shëtit me prindërit nëpër lagjen tënde. Shëno vendet ku punojnë njerëzit (dyqan, punishte, shkollë, ambulancë, furrë buke...). Vizato një hartë të thjeshtë të lagjes dhe shëno në të profesionet dhe mjetet që përdoren në secilin vend. Prezantoje hartën para klasës.
Transporti: dje, sot dhe nesër
Në këtë mësim do të mësosh:
- pse është i rëndësishëm transporti në jetën e njerëzve;
- si është zhvilluar transporti nëpër shekuj;
- cilat janë llojet e transportit dhe mjetet e transportit sipas qëllimit.
1Imagjino një ditë pa transport
Mendo për mëngjesin tënd. Buka erdhi nga furra me furgon, mësimdhënësi erdhi në shkollë me autobus, kurse frutat në treg kanë udhëtuar me kamion, ndoshta edhe me anije, nga vende të largëta. Pa transport nuk do të kishim as ushqime të freskëta, as ilaçe në farmaci, as mundësi për të vizituar të afërmit.
Transporti është zhvendosja e njerëzve dhe e mallrave nga një vend në tjetrin. Trafiku është lëvizja e të gjithë pjesëmarrësve në rrugë: këmbësorëve, biçiklistëve dhe automjeteve.
Mendo dhe shkruaj
2Si u zhvillua transporti?
3Llojet e transportit
Sipas rrugës nëpër të cilën lëvizin mjetet, transporti ndahet në katër lloje:
Sipas qëllimit, mjetet e transportit shërbejnë për:
Aktiviteti: Në cilin lloj transporti bën pjesë?
Aktiviteti: Për çfarë shërben?
Detyrë shtëpie
Pyet gjyshërit ose prindërit: si udhëtonin ata kur ishin në moshën tënde? Si shkonin në shkollë? Shkruaj në fletore çfarë ka ndryshuar sot.
Profesionet në transport dhe teknologjia moderne
Në këtë mësim do të mësosh:
- cilat profesione punojnë në fushën e transportit;
- si i ndihmon teknologjia e informacionit transportit të sotëm.
1Kush punon në transport?
Që një autobus të arrijë në kohë ose një aeroplan të ulet i sigurt, punojnë shumë njerëz së bashku. Disa i drejtojnë mjetet, disa i riparojnë, të tjerë kujdesen për rregullin dhe sigurinë.
2Teknologjia në transportin e sotëm
Kompjuterët, interneti dhe sensorët e kanë bërë transportin më të shpejtë, më të sigurt dhe më të lehtë për t'u përdorur.
Aktiviteti: Kush çfarë bën?
Detyrë: Hulumto në internet
Me ndihmën e një të rrituri, hap një hartë në telefon ose kompjuter dhe gjej rrugën nga shtëpia jote deri te shkolla. Sa metra ose kilometra është? Sa minuta duhen në këmbë? Shkruaji në fletore.
Sinjalizimi rrugor
Në këtë mësim do të mësosh:
- si duken dhe çfarë tregojnë semaforët, shenjat dhe vijat në rrugë;
- cilin duhet ta dëgjojmë kur policia, semafori dhe shenjat tregojnë gjëra të ndryshme;
- të dallosh sjelljet e rrezikshme të këmbësorëve dhe biçiklistëve.
1Semaforët
2Shenjat e trafikut
Shenjat dallohen nga forma dhe ngjyra. Kur e mëson formën, e kupton shenjën edhe nga larg.
3Vijat në rrugë
Aktiviteti: Gjej rreziqet në rrugë
Aktiviteti: Lidh shenjën me kuptimin
Punë në grupe
Dilni me mësimdhënësin te rruga pranë shkollës. Shënoni të gjitha shenjat e trafikut që shihni dhe vizatojini në fletore. Për secilën shkruani grupin e saj (rrezik, ndalim, detyrim, lajmërim) dhe kuptimin.
Këmbësori, biçiklisti dhe mjetet e fëmijëve
Në këtë mësim do të mësosh:
- rregullat për lëvizjen e sigurt të këmbësorëve;
- rregullat për biçiklistët dhe për patinat, rrotat dhe skejtbordin;
- të dallosh sjelljen e sigurt nga ajo e pasigurt dhe të tregosh respekt për të tjerët në rrugë.
1Këmbësori
- Ec në trotuar, sa më larg buzës së rrugës.
- Kur nuk ka trotuar, ec në anën e majtë të rrugës, përballë automjeteve që vijnë, që t'i shohësh dhe të të shohin.
- Rrugën e kalon vetëm në vendkalimin për këmbësorë ose te semafori.
- Mos dil në rrugë mes automjeteve të parkuara, sepse shoferët nuk të shohin.
- Në mbrëmje ose kur ka mjegull vish rroba me ngjyra të çelura ose me shirit reflektues.
- Kur kalon rrugën, mos shiko telefonin dhe mos i vë kufjet.
Aktiviteti: Rendit hapat e kalimit të rrugës
2Biçiklisti
- Ngit biçikletën në anën e djathtë të rrugës ose në shtegun e biçikletave, një pas një, jo krah për krah.
- Mbaj timonin me të dyja duart dhe këmbët në pedale.
- Para se të kthehesh, shiko pas dhe trego me dorë: krahu i majtë i shtrirë për kthesë majtas, krahu i djathtë për kthesë djathtas.
- Mos merr shok në biçikletë nëse ajo nuk ka ulëse për dy.
- Fëmijët më të vegjël ngasin në rrugë vetëm të shoqëruar nga një i rritur dhe sipas rregullave që vlejnë në vendin tonë.
3Patina, rrotat dhe skejtbordi
Këto mjete janë argëtuese, por nuk janë për rrugën ku lëvizin automjetet. Përdori në park, në oborrin e shkollës ose në sheshe të caktuara për lojë. Pranë këmbësorëve ngadalëso, sepse këmbësori ka përparësi në trotuar.
Aktiviteti: I sigurt apo i rrezikshëm?
Orët 15–16: Poligoni i trafikut në oborrin e shkollës
Me shkumës ose me shirit ngjitës, ndërtojmë në oborr një rrugë me vendkalim, kryqëzim dhe shenja prej kartoni. Nxënësit ndahen në role: këmbësorë, biçiklistë, "automjete" dhe polic trafiku. Çdo grup kalon nëpër poligon dhe pjesa tjetër e klasës vëzhgon dhe shënon gabimet. Në fund diskutojmë: kush u soll saktë dhe pse?
Fëmija si pasagjer: përgjegjësitë tona në trafik
Në këtë mësim do të mësosh:
- pse rripi i sigurisë duhet vendosur gjithmonë, në ulëset e para dhe të pasme;
- ku dhe si ulen fëmijët në makinë sipas moshës dhe gjatësisë;
- si sillemi me përgjegjësi në makinë dhe në autobus.
1Rripi i sigurisë
Kur makina frenon papritur, trupi ynë vazhdon të lëvizë përpara. Rripi i sigurisë na mban në ulëse dhe na mbron nga goditja. Prandaj e vendosim në çdo udhëtim, edhe kur rruga është e shkurtër, edhe kur ulemi në ulësen e pasme.
2Ku ulet fëmija në makinë?
Vendi më i sigurt për fëmijët është ulësja e pasme. Fëmijët ulen në një ndenjëse të veçantë që përshtatet me moshën, peshën dhe gjatësinë e tyre:
Aktiviteti: Lidh fëmijën me ndenjësen e duhur
3Sjellja e përgjegjshme
Detyrë me prindërit
Në udhëtimin e ardhshëm me makinë, bëhu "kontrolluesi i rripave": para nisjes kontrollo nëse të gjithë e kanë vendosur rripin. Shkruaj në fletore si reaguan të tjerët.
Pajisjet mbrojtëse për biçikletën dhe mjetet e fëmijëve
Në këtë mësim do të mësosh:
- cilat pajisje mbrojtëse na duhen kur ngasim biçikletë, patinë, rrota ose skejtbord;
- si vendoset saktë helmeta;
- si e kontrollojmë biçikletën para nisjes.
1Pajisjet mbrojtëse
2Si vendoset helmeta? Rregulli 2–V–1
Aktiviteti: Kontrolli para nisjes
Detyrë praktike
Sille helmetën tënde në shkollë, ose përdor helmetën e kabinetit. Në çifte, vendosni helmetën njëri-tjetrit sipas rregullit 2–V–1 dhe kontrolloni nëse është vendosur saktë.
Përsëritje dhe vetëkontroll: Trafiku
AFjalorth i temës
BSi më shkoi kjo temë?
Çfarë do të bësh ndryshe tani kur je në rrugë? Shkruaj të paktën dy gjëra.
Projekt: Rruga ime e sigurt për në shkollë
Vizato hartën e rrugës nga shtëpia jote deri te shkolla. Shëno me jeshile vendkalimet dhe semaforët ku e kalon rrugën, kurse me të kuqe vendet e rrezikshme (kryqëzime pa semafor, rrugë pa trotuar, kthesa). Pranë çdo vendi të kuq shkruaj si sillesh për të qenë i sigurt. Prezantoje hartën para klasës.
Veglat dhe formatet për vizatim teknik
Në këtë mësim do të mësosh:
- cilat vegla përdorim për vizatim teknik dhe si i përdorim saktë;
- çfarë janë formatet A4 dhe A3 dhe si përgatitet fleta e vizatimit.
1Pse vizatim teknik?
Para se të ndërtohet një shtëpi, një urë ose edhe një karrige, dikush e vizaton atë me saktësi. Vizatimi teknik është "gjuha" me të cilën inxhinierët, arkitektët dhe mjeshtrit kuptohen me njëri-tjetrin. Ai duhet të jetë i saktë, i pastër dhe i lexueshëm për këdo.
2Veglat e vizatimit
3Formatet e letrës
Fletët për vizatim kanë madhësi të caktuara që quhen formate. Më shpesh përdorim A4 (210 × 297 mm) dhe A3 (297 × 420 mm). Fleta A3 është sa dy fletë A4 të vendosura krah njëra-tjetrës.
Aktiviteti: Për çfarë shërben vegla?
Detyrë
Në një fletë A4 vizato kornizën dhe tabelën e titullit sipas udhëzimeve të mësimdhënësit. Plotëso tabelën me emrin tënd, klasën dhe datën. Kjo fletë do të jetë fleta jote e parë e vizatimit teknik.
Llojet dhe trashësia e vijave
Në këtë mësim do të mësosh:
- cilat lloje vijash përdoren në vizatimin teknik;
- çfarë tregon secila vijë dhe si vizatohet.
1Çdo vijë ka kuptimin e vet
Në vizatimin teknik nuk vizatojmë si të duam. Çdo lloj vije ka një kuptim të caktuar, që vizatimin ta lexojnë njësoj të gjithë.
2Shembull: vijat në një vizatim
Aktiviteti: Cila vijë përdoret?
Ushtrim në fletore
Në fletën A4 me kornizë vizato me vizore nga tri vija të gjata 10 cm për çdo lloj vije: e plotë e trashë, e plotë e hollë, e ndërprerë dhe pikë-vizë. Kujdes që vijat e njëjta të kenë trashësi të njëjtë.
Vizatimi gjeometrik me vizore dhe trekëndësha
Në këtë mësim do të mësosh:
- të vizatosh vija paralele dhe vija pingule (normale);
- të vizatosh kënde me ndihmën e dy trekëndëshave.
1Vijat paralele
Vijat paralele nuk takohen kurrë, si shinat e trenit. I vizatojmë me dy trekëndësha:
- Vendos njërin trekëndësh me një brinjë mbi vijën e dhënë.
- Vendos trekëndëshin e dytë ngjitur me të, si mbështetje, dhe mbaje fort.
- Rrëshqit trekëndëshin e parë përgjatë të dytit dhe vizato vija të reja. Të gjitha janë paralele me të parën.
2Vija pingule (normalja)
Vija pingule e pret vijën tjetër nën kënd të drejtë, 90°. Vendos këndin e drejtë të trekëndëshit mbi vijën e dhënë dhe vizato përgjatë brinjës tjetër.
3Këndet me trekëndësha
Trekëndëshat kanë kënde prej 30°, 45°, 60° dhe 90°. Kur i bashkojmë ose i zbresim, marrim kënde të tjera, si 15°, 75°, 105° ose 135°.
Ndërtuesi i këndeve
Ushtrim në fletën A4
Vizato: pesë vija paralele me largësi 1 cm, dy vija pingule, dhe këndet 30°, 45°, 60°, 75° e 105°. Pranë secilit kënd shkruaj madhësinë e tij.
Kuotimi: si shënohen masat në vizatim
Në këtë mësim do të mësosh:
- cilat janë pjesët e një kuote;
- si lexohen masat në një vizatim teknik.
1Pjesët e kuotës
Që një mjeshtër ta bëjë pjesën saktë, në vizatim duhet të shkruhen masat. Kjo quhet kuotim. Masat në vizatimin teknik shkruhen në milimetra, pa e shkruar njësinë "mm".
Aktiviteti: Lexo vizatimin
Aktiviteti: Rendit hapat e kuotimit
Ushtrim
Mat librin e teknikës me vizore. Vizato në fletë një drejtkëndësh që e paraqet dhe kuotoje gjatësinë e gjerësinë në milimetra.
Skica, shkalla dhe vizatimi teknik i një objekti
Në këtë mësim do të mësosh:
- dallimin mes skicës dhe vizatimit teknik;
- çfarë është shkalla e vizatimit;
- të vizatosh vetë një objekt të thjeshtë me vija dhe kuota.
1Nga skica te vizatimi teknik
2Shkalla e vizatimit
Disa objekte janë shumë të mëdha për fletën, e disa shumë të vogla. Prandaj i vizatojmë të zvogëluara ose të zmadhuara. Kjo quhet shkallë.
Llogaritësi i shkallës
Detyrë praktike
Zgjidh një objekt të thjeshtë (një kuti, një gomë ose një kub druri). Bëj fillimisht skicën me dorë dhe shëno masat. Pastaj, në fletën A4, bëj vizatimin teknik me vegla, në shkallë të përshtatshme, me lloje vijash dhe kuota.
Transferimi i të dhënave mes pajisjeve TIK
Në këtë mësim do të mësosh:
- si kalojmë foto, tekste dhe skedarë nga një pajisje te tjetra;
- si i ruajmë të dhënat dhe si sillemi me përgjegjësi.
1Mënyrat e transferimit
2Rregulla të mira
- Para se të lidhësh një USB të huaj, pyet mësimdhënësin ose prindërit, sepse mund të ketë viruse.
- Emërtoji skedarët qartë, p.sh. Vizatimi_1_Arta.jpg, që t’i gjesh shpejt.
- Mbaj një kopje rezervë të punëve të rëndësishme.
- Mos dërgo dhe mos publiko foto të shokëve pa lejen e tyre.
- Pas përdorimit, hiqe USB-në në mënyrë të sigurt nga kompjuteri.
Aktiviteti: Me kabllo apo pa kabllo?
Ushtrim në çifte
Bëni një foto të vizatimit tuaj teknik me telefon ose tablet. Kalojeni foton në kompjuterin e kabinetit me kabllo ose me Bluetooth, ruajeni në një dosje me emrin tuaj dhe emërtojeni saktë.
Përpunimi i fotografisë dhe dokumenti i parë në kompjuter
Në këtë mësim do të mësosh:
- si ndryshohen ndriçimi dhe kontrasti i një fotografie;
- si pritet një pjesë e fotografisë;
- si krijohet dhe ruhet një dokument në programin e tekstit.
1Programet për fotografi
Në kompjuter dhe telefon ka programe të thjeshta për përpunimin e fotografive. Veprimet bazë janë:
Provo vetë: redaktori i fotos
2Dokumenti i parë në programin e tekstit
- Hap programin e tekstit (p.sh. Word, LibreOffice Writer ose Google Docs).
- Shkruaj titullin dhe disa fjali për temën që të jep mësimdhënësi.
- Ruaje dokumentin me Ruaj si, në dosjen tënde, me një emër të qartë.
- Kontrollo drejtshkrimin dhe ruaje përsëri pas çdo ndryshimi.
Detyrë: Fotoja e vizatimit tim
Merr foton e vizatimit tënd teknik nga mësimi i kaluar. Prite që të duket vetëm vizatimi, rregullo ndriçimin dhe kontrastin që vijat të duken qartë. Pastaj krijo një dokument teksti me titullin "Vizatimi im teknik" dhe shkruaj tri fjali për të. Fotografinë dhe dokumentin do t’i përdorim në mësimin tjetër.
Formatimi i tekstit dhe kërkimi në internet
Në këtë mësim do të mësosh:
- si formatohet teksti dhe si futet një fotografi në dokument;
- si kërkojmë në internet dhe si dallojmë burimet e besueshme.
1Formatimi i tekstit
Formatimi e bën dokumentin më të bukur dhe më të lehtë për t’u lexuar. Mjetet më të përdorura janë: shkronja të trasha, të pjerrëta, të nënvizuara, madhësia e shkronjave, ngjyra dhe drejtimi i tekstit (majtas, në qendër, djathtas).
Provo vetë: formato titullin
Në këtë dokument tregoj si e vizatova objektin tim, cilat vegla përdora dhe cilat vija.
2Kërkimi i zgjuar në internet
- Shkruaj fjalë kyçe të shkurtra, p.sh. "llojet e vijave vizatim teknik", jo një pyetje të gjatë.
- Lexo disa rezultate dhe krahasoji.
- Prefero faqet e shkollave, institucioneve, enciklopedive dhe librave.
- Kur përdor një foto ose tekst nga interneti, shëno nga e more (burimin).
- Mos shkruaj kurrë të dhënat e tua personale në faqe që nuk i njeh.
Aktiviteti: Burim i besueshëm apo jo?
Detyrë: Dokumenti im i plotë
Hap dokumentin nga mësimi i kaluar. Formato titullin, fut foton e vizatimit tënd dhe shto një paragraf me informacione që i gjete në internet për vizatimin teknik. Në fund shkruaj burimin. Ruaje dhe dërgoja mësimdhënësit sipas udhëzimit.
Përsëritje: Edukimi teknik dhe digjital
AFjalorth i temës
BSi më shkoi kjo temë?
Cila pjesë të pëlqeu më shumë: vizatimi me vegla apo puna në kompjuter? Pse?
Projekt: Kartela ime teknike
Zgjidh një objekt nga shtëpia (një kuti, një raft i vogël, një lodër prej druri). Bëj skicën, pastaj vizatimin teknik në A4 me kuota dhe shkallë. Fotografoje, përpunoje foton dhe bëj një dokument me titull, foto dhe përshkrim. Ky është "kartoni teknik" i objektit tënd.
Burimet natyrore: energjia, materialet dhe mbeturinat
Në këtë mësim do të mësosh:
- dallimin mes burimeve të ripërtëritshme dhe të paripërtëritshme të energjisë;
- si kursejmë energji dhe pse është e rëndësishme;
- si i ndajmë dhe i riciklojmë mbeturinat.
1Burimet e energjisë
Toka na jep gjithçka që na duhet: ujë, dru, gurë, metale, naftë dhe energji. Këto quhen burime natyrore. Burimet e energjisë ndahen në dy grupe:
2Si kursejmë energji?
- Fikim dritat dhe pajisjet kur dalim nga dhoma.
- Nuk e lëmë televizorin ose kompjuterin në gatishmëri gjithë natën.
- Përdorim llamba LED, që harxhojnë shumë më pak energji.
- E mbajmë derën e frigoriferit hapur sa më pak.
- Në dimër mbyllim dritaret kur ngrohja punon dhe ajrosim shkurt, por fort.
Kur kursejmë energji, paguajmë më pak, harxhojmë më pak burime dhe e ndotim më pak mjedisin.
3Mbeturinat dhe riciklimi
Mbeturinat e hedhura kudo e ndotin tokën, ujin dhe dëmtojnë kafshët. Rregulli i artë ka tri hapa:
Aktiviteti: E ripërtëritshme apo jo?
Aktiviteti: Ku e hedhim?
Detyrë: Detektivi i energjisë
Gjatë një mbrëmjeje në shtëpi, numëro sa drita dhe pajisje janë ndezur pa nevojë. Shkruaj tri ide se si mund të kursejë energji familja jote.
Materialet natyrore: llojet, vetitë dhe përdorimi
Në këtë mësim do të mësosh:
- cilat janë materialet natyrore dhe nga vijnë ato;
- cilat janë vetitë e materialeve;
- pse zgjedhim një material të caktuar për një produkt.
1Nga vijnë materialet?
2Vetitë e materialeve
Kur zgjedhim materialin për një send, mendojmë për vetitë e tij:
Aktiviteti: Materiali dhe përdorimi
Eksperimenti: Noton apo fundoset?
Detyrë: Koleksioni i materialeve
Mblidh në një kuti mostra të vogla materialesh natyrore: copë druri, lesh, pambuk, lëkurë, gur, rërë, letër. Ngjiti në karton dhe shkruaj pranë secilit emrin dhe një veti.
Druri: nga pylli te produkti
Në këtë mësim do të mësosh:
- rrugën e drurit nga pema deri te sendi i gatshëm;
- llojet e drurit dhe materialet prej druri;
- si përpunohet druri.
1Rruga e drurit
2Llojet e drurit
3Përpunimi i drurit
Aktiviteti: Rendit rrugën e drurit
Hulumtim
Gjej në shtëpi pesë sende prej druri. Për secilin shkruaj: a është dru i fortë apo i butë (pyet të rriturit), apo kompensatë, dhe si është mbrojtur (llak, bojë apo pa mbrojtje).
Si prodhohen letra, tekstili dhe lëkura
Në këtë mësim do të mësosh:
- si bëhet letra nga druri dhe pse riciklojmë letrën;
- si bëhet pëlhura nga fijet;
- si përpunohet lëkura.
1Letra
Letra e vjetër mund të riciklohet disa herë. Kështu priten më pak pemë dhe harxhohet më pak ujë dhe energji.
2Tekstili
3Lëkura
Lëkura merret nga kafshët që rriten për ushqim. Ajo pastrohet, pastaj regjet: përpunohet me lëndë të veçanta që të mos prishet dhe të bëhet e butë. Në fund ngjyroset. Nga lëkura bëhen këpucë, çanta, rripa dhe topa.
Aktiviteti: Rendit prodhimin e letrës
Eksperiment: Letër e ricikluar
Me mësimdhënësin: grisni letër të vjetër në copa, lëreni në ujë një natë, bluajeni në një masë, shtrijeni në një rrjetë të hollë, shtypeni dhe thajeni. Keni bërë letrën tuaj të ricikluar!
Nga ideja në produkt: përpunimi dhe bashkimi i materialeve
Në këtë mësim do të mësosh:
- hapat që na çojnë nga një ide te një produkt i gatshëm;
- si priten, bashkohen dhe mbrohen druri, letra, tekstili dhe lëkura.
1Algoritmi "nga ideja në realizim"
Një algoritëm është një radhë hapash që i ndjekim për të arritur një qëllim. Çdo punë praktike në kabinet e ndjek këtë radhë:
- Ideja: çfarë dua të bëj dhe për çfarë shërben?
- Skica: e vizatoj idenë dhe shënoj masat.
- Plani: zgjedh materialet dhe veglat.
- Matja dhe shënimi në material.
- Prerja e pjesëve.
- Bashkimi i pjesëve.
- Mbrojtja dhe zbukurimi: llak, bojë, dekorim.
- Kontrolli: a punon ashtu si e kam menduar?
2Si përpunohet secili material?
| Materiali | Prerja | Bashkimi | Mbrojtja |
|---|---|---|---|
| Letra, kartoni | Gërshërë, thikë modelimi me mësimdhënësin | Ngjitës letre, shirit ngjitës | Llak ose ngjyra |
| Druri | Sharrë modelimi | Ngjitës druri, gozhdë | Lëmim me zmerile, llak |
| Tekstili | Gërshërë për pëlhurë | Qepje me gjilpërë, ngjitës tekstili | Qepje e skajeve që të mos shthuren |
| Lëkura | Gërshërë të forta | Ngjitës i fortë, qepje | Krem për lëkurë |
Aktiviteti: Rendit hapat e punës
Detyrë
Mendo një send të vogël që do të doje ta bëje vetë (p.sh. një shënjues libri). Shkruaj në fletore tetë hapat e algoritmit për të.
Veglat për përpunimin me dorë
Në këtë mësim do të mësosh:
- emrat dhe përdorimin e veglave për përpunimin me dorë;
- si i përdorim ato saktë dhe në mënyrë të sigurt.
1Veglat tona
2Siguria me veglat
- Materialin e fiksojmë me kapëse para se ta presim me sharrë.
- Dora tjetër qëndron gjithmonë larg vijës së prerjes.
- Sharrën e lëvizim ngadalë, pa e shtypur fort.
- Zmerilen e përdorim në drejtim të fijeve të drurit dhe pluhurin e pastrojmë me furçë, jo duke fryrë.
- Pas punës i kthejmë veglat në vend dhe lajmë duart.
Aktiviteti: Gjej veglën në mur
Aktiviteti: Cila vegël?
Ushtrim praktik
Në kabinet, me mbikëqyrjen e mësimdhënësit: fikso një copë kompensate me kapëse, prit një drejtkëndësh 5 × 8 cm me sharrë modelimi, lëmo skajet me zmerile dhe ngjit mbi të një copë tekstili ose lëkure.
Punëtoria 1: Kuti dhuratash nga kartoni
Në këtë mësim do të:
- planifikosh punën dhe menaxhimin e mbetjeve para se ta fillosh;
- vizatosh rrjetën e një kubi me masa të sakta;
- presësh, palosësh dhe ngjitësh kartonin pastër.
1Materialet dhe veglat
2Rrjeta e kubit
Një kub ka 6 faqe katrore. Kur e "hapim", marrim një rrjetë në formë kryqi. Skajet e vogla të verdha shërbejnë për ngjitje.
3Hapat e punës
- Vizato me vizore 6 katrorët 60 × 60 mm si në vizatim. Kontrollo çdo katror me vizore.
- Shto skajet për ngjitje 10 mm të gjera, me cepat të prerë pjerrët.
- Shëno vijat e palosjes duke tërhequr majën e topitur përgjatë vizores (palosja del e drejtë).
- Prite rrjetën nga ana e jashtme e vijës, pa i prerë skajet.
- Palose përgjatë çdo vije me ndihmën e vizores.
- Vendos pak ngjitës në skaje dhe ngjiti një nga një; mbaji të shtypura 20 sekonda.
- Zbukuroje kutinë dhe shkruaj për kë është dhurata.
Gabimet e zakonshme dhe si shmangen
- Prerja e skajeve për ngjitje bashkë me mbeturinat: shënoji me laps para se të presësh.
- Palosje të shtrembra: shëno gjithmonë palosjet me vizore dhe majë të topitur.
- Shumë ngjitës: kartoni lagët dhe shtrembërohet. Mjafton një shtresë e hollë.
- Katrorë të pabarabartë: kuti që nuk mbyllet. Mat çdo brinjë dy herë.
Për ata që mbarojnë shpejt: varianti më i vështirë
Bëj kutinë me kapak më vete: kapaku është një rrjetë e njëjtë, por me katror 64 mm dhe me anë vetëm 15 mm të larta. Ose provo një kuti në formë prizmi gjashtëkëndor.
✎Plani im i punës
Plotëso planin para se të fillosh. Teksti ruhet në këtë pajisje dhe mund ta kopjosh.
Punëtoria 2: Kukull gishti nga filci
Në këtë mësim do të:
- presësh tekstilin sipas një shablloni;
- qepësh me dorë me një qepje të thjeshtë;
- bësh në mënyrë të pavarur një model të thjeshtë dhe të ruash mbetjet për punë të tjera.
1Materialet dhe veglat
2Shablloni
Vizato shabllonin në letër, prite dhe përdore për të prerë dy copë të njëjta filci.
3Hapat e punës
- Vizato dhe prit shabllonin prej letre 50 × 80 mm.
- Vendos dy copat e filcit njëra mbi tjetrën, mbërtheji me karfica dhe vendos shabllonin sipër.
- Prit rreth shabllonit të dyja copat njëherësh.
- Fut perin në gjilpërë dhe bëj nyje në fund të perit.
- Qep me qepje "para-mbrapa" 5 mm nga skaji, nga një anë poshtë rreth kokës deri te ana tjetër. Lëre të hapur poshtë.
- Mbyll qepjen me dy-tri nyje dhe prit perin.
- Shto sytë, gojën, veshët ose flokët me filc, kopsa ose pe.
Gabimet e zakonshme dhe si shmangen
- Kukull shumë e ngushtë që nuk hyn në gisht: provoje shabllonin në gisht para prerjes.
- Qepje shumë afër skajit, që shqyhet: qep 5 mm nga skaji.
- Pe pa nyje që del jashtë: bëj gjithmonë nyje në fillim dhe në fund.
- Copa të prera veç e veç që nuk përputhen: prit të dyja copat njëherësh.
Për ata që mbarojnë shpejt: varianti më i vështirë
Bëj një familje kukullash për një shfaqje të vogël me kukulla: një kafshë me veshë dhe këmbë, një personazh me kapelë dhe shkruani një dialog të shkurtër.
Punëtoria 3: Mbajtëse lapsash nga druri
Në këtë mësim do të:
- gjesh informacion për modelin me TIK dhe internet;
- vizatosh skicën dhe vizatimin teknik me kuota;
- zgjedhësh materialet dhe veglat, të masësh, shënosh, presësh dhe bashkosh drurin.
1Vizatimi teknik me kuota (ora 53)
Para punës bëjmë vizatimin teknik. Masat janë në milimetra. Kujdes: kompensata ka trashësi 4 mm dhe kjo duhet llogaritur.
2Plani i katër orëve
3Hapat e punës
- Shëno pjesët në kompensatë me vizore dhe këndore. Lër 2–3 mm hapësirë mes pjesëve për prerjen.
- Fikso kompensatën me kapëse në tavolinë, me vijën e prerjes jashtë tavolinës.
- Prit me sharrë modelimi ngadalë, nga ana e jashtme e vijës.
- Lëmo skajet me zmerile të mbështjellë rreth një copë druri.
- Provo pjesët pa ngjitës: a përputhen?
- Ngjit fundin dhe anët, shtrëngoji me kapëse dhe fshi menjëherë ngjitësin që del.
- Pas tharjes, lëmo lehtë dhe lyej me llak në një dhomë të ajrosur.
Gabimet e zakonshme dhe si shmangen
- Harrimi i trashësisë së kompensatës, që lë boshllëqe ose e bën kutinë më të madhe: anët anësore janë 72 mm, jo 80.
- Prerja mbi vijë ose brenda saj: prit gjithmonë nga ana e jashtme e vijës.
- Ngjitësi i tharë mbi dru, ku llaku nuk kap: fshije me leckë të lagur sa është i freskët.
- Prerje me shtypje të fortë, që thyen tehun e sharrës: lëviz sharrën ngadalë dhe drejt.
Për ata që mbarojnë shpejt: varianti më i vështirë
Bëj mbajtësen me dy ndarje: një për lapsat dhe një më e ulët për gomat dhe mprehësen. Vizato fillimisht vizatimin teknik të ri me kuota.
Përsëritje: Burimet dhe prodhimi
AFjalorth i temës
BSi më shkoi kjo temë?
Cili model të doli më mirë dhe pse? Çfarë do të bëje ndryshe herën tjetër?
Projekti ynë: ideja, ekipi dhe plani
Në këtë mësim do të:
- zgjedhësh me ekipin një projekt dhe ta arsyetosh zgjedhjen;
- ndani rolet në ekip;
- bëni planin e projektit dhe kalendarin e punës.
1Zgjidh projektin
Me shokun ose me grupin zgjidhni një nga këto ide, ose propozoni një ide tuajën mësimdhënësit:
Udhëzuesi i projektit tuaj
2Rolet në ekip
Në një ekip të mirë secili ka një detyrë, por të gjithë ndihmojnë njëri-tjetrin. Rolet mund t’i ndërroni gjatë punës.
3Kalendari i punës
✎Plani i projektit
✎Ditari i projektit
Shkruaj shkurt: çfarë bëmë sot, çfarë problemi kishim dhe si e zgjidhëm.
Aktiviteti: Kush çfarë bën në ekip?
Aktiviteti: Si sillemi në ekip?
Faza 2: Skica, vizatimi teknik dhe lista e materialeve
Në këtë mësim do të:
- kthesh idenë në skicë dhe në vizatim teknik me kuota;
- bësh listën e saktë të materialeve dhe veglave;
- e kontrollosh dokumentacionin para se të filloni punën.
1Nga ideja te vizatimi
- Bëj një skicë me dorë nga disa anë dhe shëno masat kryesore.
- Vendos shkallën: modeli i madh vizatohet 1 : 2, i vogli 1 : 1.
- Vizato vizatimin teknik me vegla, me vija të sakta dhe kuota në mm (si në Temën 3).
- Shëno çdo pjesë me numër dhe bëj listën e pjesëve.
- Trego vizatimin te mësimdhënësi para se të presësh.
Udhëzuesi i projektit tuaj
Lista e kontrollit të dokumentacionit
✎Ditari i projektit
Shkruaj shkurt: çfarë bëmë sot, çfarë problemi kishim dhe si e zgjidhëm.
Faza 3: Përpunimi: matja, shënimi dhe prerja
Në këtë mësim do të:
- masësh dhe shënosh pjesët sipas vizatimit;
- presësh dhe përpunosh materialet me veglat e duhura;
- punosh në mënyrë të sigurt dhe me kursim materiali.
1Rregullat e artë të punëtorisë
- Mat dy herë, prit një herë.
- Vendosi pjesët afër njëra-tjetrës në material, që të mbetet sa më pak mbeturinë.
- Prit nga ana e jashtme e vijës dhe lëmo deri te vija.
- Fikso materialin me kapëse para se ta presësh me sharrë.
- Shëno çdo pjesë të prerë me numrin e saj nga lista.
- Mbetjet i ndajmë: letra, druri, tekstili dhe plastika veç e veç.
Udhëzuesi i projektit tuaj
Aktiviteti: Punë e mirë apo gabim?
✎Ditari i projektit
Shkruaj shkurt: çfarë bëmë sot, çfarë problemi kishim dhe si e zgjidhëm.
Faza 4: Montimi dhe kontrolli
Në këtë mësim do të:
- bashkosh pjesët sipas një radhe të planifikuar;
- kontrollosh nëse modeli përputhet me vizatimin;
- zgjidhësh problemet që dalin gjatë montimit.
1Si montohet një model?
- Vendos të gjitha pjesët në tavolinë sipas numrave.
- Provo bashkimin pa ngjitës: a përputhen pjesët?
- Bashko fillimisht pjesët e mëdha (baza, korniza), pastaj të voglat.
- Mbaj pjesët e ngjitura me kapëse ose me shirit ngjitës derisa të thahen.
- Kontrollo me vizore dhe këndore: a është drejt dhe në masë?
Udhëzuesi i projektit tuaj
Aktiviteti: Rendit montimin
✎Ditari i projektit
Shkruaj shkurt: çfarë bëmë sot, çfarë problemi kishim dhe si e zgjidhëm.
Faza 5: Përfundimi, zbukurimi dhe testimi
Në këtë mësim do të:
- zbukurosh dhe mbrosh modelin;
- testosh nëse modeli bën atë që duhet;
- shënosh rezultatet dhe idetë për përmirësim.
1Përfundimi dhe mbrojtja
Udhëzuesi i projektit tuaj
Ditari i testimit
✎Ditari i projektit
Shkruaj shkurt: çfarë bëmë sot, çfarë problemi kishim dhe si e zgjidhëm.
Përgatitja e prezantimit të projektit
Në këtë mësim do të mësosh:
- si përgatitet një prezantim i mirë;
- si e përdorim programin e tekstit për të paraqitur idenë, procesin dhe produktin.
1Çfarë përmban prezantimi?
- Titulli i projektit dhe emrat e anëtarëve të ekipit.
- Ideja: çfarë bëmë dhe për çfarë shërben.
- Skica dhe vizatimi teknik.
- Materialet dhe veglat që përdorëm.
- Hapat e punës, me foto.
- Problemet që hasëm dhe si i zgjidhëm.
- Produkti i gatshëm dhe çfarë do të përmirësonim.
2Këshilla për një prezantim të mirë
Aktiviteti: Rendit pjesët e prezantimit
✎Drafti i prezantimit
Plotëso pjesët. Pastaj kopjoje tekstin në programin e tekstit dhe shto fotot.
Prezantimi dhe vlerësimi i projekteve
Në këtë mësim do të:
- prezantosh projektin para klasës;
- vlerësosh punën tënde dhe punën e shokëve me respekt;
- propozosh si mund të përmirësohet produkti.
1Fletë vlerësimi
Pas çdo prezantimi, vlerëso projektin me yje, nga 1 deri në 5. Mund ta përdorësh për projektin tënd ose për projektin e shokëve.
2Si japim mendim me respekt?
★Urime, e përfundove Teknikën dhe Teknologjinë 5!
Gjatë këtij viti mësove për teknikën dhe profesionet, sigurinë në kabinet dhe në trafik, vizatimin teknik dhe punën në kompjuter, burimet dhe materialet, dhe në fund bëre me duart e tua një projekt të vërtetë. Shihemi në klasën e gjashtë!